Dit jaar stonden er weer enkele Vliegenzwammen in ons speeltuintje. Met zijn rood met witte stippen is het een van de meest iconische paddenstoelen van ons land. Ook staat er een berk in de nabijheid. De Vliegenzwam en de berk hebben een bijzondere relatie: ze leven in symbiose met elkaar.
De Vliegenzwam is een aansprekende paddenstoel. De soort figureert in veel strip- en kinderboeken en is ook bekend van het kinderliedje over kabouter Spillebeen. De paddenstoel heeft een dubbele culturele betekenis. Enerzijds wordt hij geassocieerd met kabouters, geluk en voorspoed, zoals op ansichtkaarten, in kinderboeken en als versiering in de kerstboom. Anderzijds staat hij als giftig en hallucinogeen te boek. Zo gebruiken sjamanen in Siberië de Vliegenzwam om door extase met de wereld van de geesten in contact te komen. Het verhaal gaat dat veehouders vroeger de hoed vermengden met water of melk om vliegen te vangen. De paddenstoel is giftig, maar aanraken kan geen kwaad.
Wat is een paddenstoel
Een paddenstoel is de vrucht van een (meestal) onder de grond groeiende schimmel. Die schimmel bestaat uit talrijke schimmeldraden of hyfen die met het blote oog meestal niet zichtbaar zijn. Ze vormen samen de zwamvlok of het mycelium. De paddenstoel dient voor de voortplanting van de schimmel. Aan de onderzijde van de hoed van de Vliegenzwam zitten vele plaatjes en op die plaatjes worden de sporen gevormd die voor de verspreiding van de soort zorgen.
Van oorsprong komt de Vliegenzwam voor op zandgronden, in bossen en in de duinen. Door de stikstofverrijking zijn de omstandigheden hier sterk veranderd en tegenwoordig komt de soort vrijwel overal voor in parken of langs wegen, waar zand is aangebracht.
De witte stippen zijn de resten van een vlies dat om een jonge Vliegenzwam zit om de paddenstoel te beschermen en openscheurt als de paddenstoel groeit. Zo’n vlies heet het universeel velum. Ook de steel staat in een soort zakje, de beurs genaamd. Ook dit zijn resten van het universeel velum. Bij Vliegenzwammen is er nog een vlies aanwezig, het partieel velum. Deze beschermt de plaatjes aan de onderzijde van de hoed. Bij het openscheuren blijven er vaak resten aan de steel over in de vorm van een ring.
De samenwerking met de berk
De Vliegenzwam heeft een belangrijke verbintenis met de berk: ze leven in symbiose met elkaar. De ondergrondse schimmeldraden groeien in en om de worteltopjes van de boomwortels. Binnen in de boomwortels groeien de schimmeldraden tussen de wortelcellen en vormen daar het Hartig net, genoemd naar Theodor Hartig, de negentiende-eeuwse ontdekker ervan. Omdat de schimmeldraden veel kleiner zijn en overal kunnen komen, kunnen zij gemakkelijk overal water, mineralen en voedingsstoffen vandaan halen. Een deel daarvan delen ze met de boom. In ruil daarvoor krijgt de schimmel suikers die ze zelf niet kan maken. Zonder die suikers kan de schimmel en dus ook de paddenstoel niet leven. Maar ook de boom is afhankelijk van de samenwerking met de schimmel. Naast het leveren van voedingsstoffen en water beschermen de schimmels van de Vliegenzwam de boom ook tegen uitdroging, zware metalen en ziekteverwekkers in de bodem. Deze samenwerking wordt ectomycorrhiza genoemd. Bijna alle planten werken ondergronds samen met schimmels.
Naast paddenstoelen die in symbiose leven met bomen, zijn er ook afbrekers die op dood of stervend hout groeien, en parasieten die levende bomen aanvallen en houtrot of andere ziekten veroorzaken. Paddenstoelen zoals ectomycorrhizavormers en strooiselafbrekers zijn van groot belang voor de vitaliteit van de bodem en de bossen.
Invloed van stikstof op bomen en paddenstoelen
Stikstof is een gas dat net als zuurstof overal in de lucht om ons heen aanwezig is en dat we de hele dag in- en uitademen. Stikstofdeeltjes binden zich echter aan zuurstofdeeltjes en waterstofdeeltjes. Dan ontstaan nieuwe stoffen zoals verschillende stikstofoxiden en ammoniak. Die verbindingen noemen we ‘reactief stikstof’. De overmaat aan deze stikstof verstoort het evenwicht. De boomgroei en de samenstelling van de bodem veranderen. De bomen krijgen een grotere kruin en minder wortels. Ze geven dan ook minder suikers aan de schimmels van de paddenstoelen waardoor de zwamvlok kleiner wordt en minder water en voedingsstoffen aan de boom kan geven. Het teveel aan stikstof spoelt uit en komt in het grondwater en oppervlaktewater terecht. Andere voedingsstoffen zoals calcium, kalium en magnesium spoelen mee uit waardoor de bodem zuurder wordt. Vogels krijgen calcium binnen via dierlijk voedsel, zoals pissebedden, miljoenpoten, huisjesslakken en insecten. Door calciumgebrek hebben vogels te maken met breuk van eieren, botgroeistoornissen en laag broedsucces. In sommige bossen worden vogels ‘bijgevoerd’ met schelpengruis en steenmeel. In de tuin kan je in het voorjaar fijngemaakte eierschalen neerleggen.
Ook bij de afbrekers van strooisel en hout treden veranderingen op. Soorten die erg efficiënt zijn in de afbraak van de meest complexe verbindingen nemen af, terwijl de soorten toenemen die minder last hebben of zelfs van stikstof profiteren. De strooisellaag wordt slechter afgebroken en wordt daardoor steeds dikker. Een van deze soorten die profiteren is de Nevelzwam, die je dit najaar veel in onze Bostuin kon aantreffen.
Doordat stikstof nog lange tijd in de bodem aanwezig blijft, duurt het herstel van de vitaliteit van bossen na ingrijpende maartregelen nog lang.
Voor informatie, bronnen en paddenstoeleninspiratie:
www.mycologen.nl/vliegenzwam/info/
www.naturetoday.com/nl/nl/nature-reports/message/?msg=29333
natuurwijzer.naturalis.nl/leerobjecten/de-vliegenzwam
www.natuurpunt.be/natuurinfo/tuintips/laat-paddenstoelen-toe-in-je-tuin.
Hennie van Elderen
Tuin 86