Mijn vlinderstruik werd al een paar dagen bezocht door een hoornaar. Door de onrustbarende berichten over de allesverslindende ‘monsterwespen’ sloeg ook bij mij de onrust toe.
En wat blijkt: de ene hoornaar is de andere niet. Op mijn struik zat de Europese hoornaar, de grootste sociale wesp in ons land. Ondanks zijn grootte is het een vriendelijke reus. Ook de Aziatische is niet zo’n monster als wordt afgespiegeld.

Wel ruim 5000 wespensoorten

In Nederland komen ruim 5000 soorten wespen voor die we vaak niet als wesp herkennen. Wespen hebben een slecht imago, terwijl ze heel nuttig zijn. De meeste mensen vinden bijen leuk en wespen nare beesten. Dat komt omdat bijen voornamelijk geassocieerd worden met bloemen en honing, en wespen vooral met hun steekeigenschap. Wespen zijn goede jagers die veel kleine insecten vangen en zo plagen voorkomen. Ook zorgen ze ervoor dat bloemen bestoven worden. De meeste soorten leven solitair en veel soorten steken niet. De bekende limonadewesp is een sociaal insect die in een kolonie samenleeft. Ook de hoornaar is een sociale wesp.

De Europese hoornaar: een vriendelijke reus

De Europese hoornaar is de grootste sociale wesp van ons land. Het is een topjager. Hij vangt massa’s muggen, vliegen, libellen, vlinders, bijen en spinnen. Niet om zelf op te eten, maar puur als voer voor de larven. De volwassen hoornaar leeft van plantensappen vol suikers.

Europese hoornaars nestelen het liefst in holle bomen, maar ze kunnen ook nesten bouwen in spouwmuren, schoorstenen, oude vogel- of mierennesten. In het voorjaar bouwt de koningin een eerste nest, waarin haar larven eind mei worden geboren. Zodra de nakomelingen volgroeid zijn en als onvruchtbare werksters kunnen dienen, begint de bouw van het echte nest. Een mooi papieren kunstwerk, opgebouwd uit cellulose die de hoornaar afraspt van dode boomstammen.
Hoewel de Europese hoornaar er een stuk forser uitziet dan een gewone wesp, is er geen reden tot paniek. Ze zijn niet opvallend agressief naar mensen toe. Wie een nest van hoornaars ontdekt, kan dat gerust laten zitten. Bij verstoring van het nest kan de hoornaar steken. Omdat de angel langer is dan die van een gewone wesp, is de steek pijnlijker. Het bevat wel minder gif en is alleen gevaarlijk voor diegenen die allergisch zijn voor wespen- en bijensteken. Bevindt het nest zich toch te dicht bij het huis, neem dan contact op met de plaagdierbeheersers van de gemeente Rotterdam.

Verschil tussen de Europese en Aziatische hoornaar

Oppervlakkig gezien lijken beide soorten hoornaars op elkaar. Regelmatig worden de Europese hoornaars het slachtoffer van de jacht op hun exotische soortgenoten en ten onrechte doodgemept. Hij heeft daardoor indirect meer te lijden van de Aziatische hoornaar dan de honingbij.

Kenmerken Europese hoornaar
4 centimeter lang
Rode poten, rood borststuk en rode kop
Geelzwart lijf

Kenmerken Aziatische hoornaar
2-3 centimeter lang
Zwart borststuk
Op het achterlijf twee smalle en een brede oranje band

De Aziatische hoornaar ook geen monster

De Aziatische hoornaar is een invasieve exoot afkomstig uit China die ons land in 2017 bereikte. De soort komt inmiddels wijdverspreid hier voor en zal niet meer uitgeroeid kunnen worden. Ieder jaar neemt het aantal nesten met een factor zeven toe. Net als andere hoornaars bouwt de Aziatische hoornaar nesten die een kolonie van enkele duizenden wespen kunnen huisvesten. Bij het ontwaken uit haar winterslaap bouwt de koningin vanaf maart een eerste nest op een beschutte plek. Als de activiteiten van de kolonie toenemen en het voorjaarsnest te klein wordt, bouwen de werksters een tweede, groter nest. Dit nest hangt meestal een stuk hoger, vaak in bomen.

Op het menu van de Aziatische hoornaar staan vooral de algemeen aanwezige vliegen, muggen en wespen, en maar weinig zeldzame soorten. Ook vangt hij honingbijen wat een reden van grote zorg onder imkers is. De Aziatische hoornaar is niet de enige predator van honingbijen. Ook de bijenwolf, een graafwesp, en de Europese hoornaar jagen hierop. Omdat een volk honingbijen in de zomer uit zo’n 40.000 werksters bestaat, hoeven de hoornaars geen bedreiging voor het volk te zijn. Het overlijden van volken door de Aziatische hoornaar is in ons land nog niet geregistreerd en de grote sterfte onder honingbijen heeft andere oorzaken.

Net als de Europese hoornaar is de Aziatische niet gevaarlijk voor de mens, maar bij verstoring van het nest gaan ze zich ook verdedigen. Een steek van een Aziatische hoornaar is niet giftiger dan die van een honingbij, maar is wel heel pijnlijk en alleen gevaarlijk voor diegenen die allergisch zijn voor wespen- en bijensteken.

Hoe hoornaars overwinteren

Vanaf eind augustus komen er uit de eitjes van de koningin geen werksters meer, maar vanaf dan worden de mannetjes en de nieuwe koninginnen geboren. Deze vliegen na een tijdje uit, paren in de lucht, waarna de mannetjes sterven. Alleen de bevruchte koninginnen overwinteren. Ze zoeken in de herfst een beschutte plek, zoals onder boomschors, in holtes, spouwmuren of onder de grond. Daar gaan ze in een soort winterslaap. Het oude nest met de werksters en de oude koningin sterft uit. Meestal overwinteren de koninginnen alleen, maar ze kunnen ook in kleine groepjes worden aangetroffen.
In het voorjaar beginnen de nieuwe koninginnen elk apart aan een nieuw nest en begint de cyclus weer opnieuw.

Hennie van Elderen
Tuin 86

Voor meer informatie:
https://www.natuurmonumenten.nl/dieren/insecten/hoornaar
https://www.natuurpunt.be/natuurinfo/het-verschil-tussen-de-europese-hoornaar-en-de-aziatische-hoornaar
https://wespenstichting.nl/kenniscentrum/wespensoorten/