Het zijn weer de donkere dagen voor kerstmis. Bij de kersttijd horen speciale planten. Je hebt uiteraard de kerstboom in al zijn varianten maar ook de kerstster, de kerstroos, hulst. Ook mistletoe is zo’n typische kerstplant. Daarbij speelt natuurlijk ook de traditie in Engelstalige landen: het kussen onder de mistletoe, tot de verbeelding.
Wat is mistletoe. Mistletoe of in gewoon Nederlands “Maretak” (Viscum Album) of “Vogellijm” is een bolvormig, groenblijvend struikje dat groeit vanuit een gastboom. Het is een halfparasiet, met zijn wortels onttrekt de maretak voeding (water, zouten en mineralen) aan de gastboom. De andere voeding haalt de mistletoe uit de lucht via de leerachtige blaadjes net als andere planten (fotosynthese). Als het om een beperkt aantal struikjes gaat, heeft de gastboom er geen last van. Gaat het om een grote hoeveelheid, dan kan de boom uitgeput raken. Gastbomen zijn bv. (Canadese) populieren; wilgen en hoogstam fruitbomen. Maretak komt voor in de gematigde streken van Europa, Azië en Noordwest Afrika. Er zijn verschillende ondersoorten. In Centraal Europa bv. komen ondersoorten voor die juist groeien in naaldbomen en sparren. In Nederland komt alleen de meest algemene soort Viscum Album susp. Album voor.
Maretak is “tweehuizig”. Er zijn mannelijke en vrouwelijke struikjes. De bloeitijd is in maart/ mei. De bloempjes van de mannelijke plant zijn groter dan die van de vrouwelijke plant. Aan de vrouwelijke plant groeien de witte besjes, die in de winter verschijnen. Deze besjes worden gegeten door merels en vooral lijsters. Ze zijn erg kleverig en op de plek waar ze gegeten worden vegen de vogels met hun snavel langs de boomschors om de kleverige zaadjes kwijt te raken. Een andere manier waarop het zaad zich verspreid is via de vogelpoep. Als de zaadjes in de vogelpoep op een gunstige plek in de boomschors terecht komen, kan er een nieuw struikje groeien. De Engelse naam “mistletoe” betekent eigenlijk “poep op een takje”. “Mistle” betekent “mest” en “toe” is afgeleid van “tan” en betekent “takje”.
Maretak is vrij zeldzaam in Nederland. ( zie de Floron verspreidingsatlas) Het komt vooral voor in bomen die op een kalkrijke grond groeien. Vooral in Zuid-Limburg komt het voor maar ook in duingebieden. Zelf heb ik het gezien in het duingebied bij Oostvoorne. De bosjes maretak die je rond de kerst kunt kopen zijn gekweekt. Het is mogelijk om zelf maretak te kweken. De besjes moeten dan in de boomschors van bv. een appelboom gewreven worden.
Vogellijm, een andere benaming van maretak/ mistletoe heeft zijn oorsprong in de kleverigheid van de bessen. Vroeger werd van de bessen een kleverige substantie gemaakt om op takken te smeren. Vogeltjes die op die takken neerstreken konden vervolgens niet meer wegvliegen en belandden in de pan.
Mythische betekenis. Maretak speelt een grote rol in verschillende godenverhalen. In de Griekse mythologie gebruikt de Trojaanse held Aeneas een maretak, omschreven als “gouden tak”, tijdens zijn reis naar de onderwereld om zijn terugkeer te verzekeren. Ook de Griekse godin Persephone gebruikte de maretak als toverstaf en sleutel om de poorten van het dodenrijk te openen.
In de Edda het boek van de Scandinavische mythologie speelt maretak een bijzondere rol. Balder, de god van het licht, schoonheid en vrede is onschendbaar….behalve voor een pijlpunt van maretak. De boze god Loki laat de blinde broer van Balder, Hodur, een pijl van maretak op hem afschieten. Balder sterft. Zijn moeder Frigg is ontroostbaar en huilt bittere tranen die veranderen in de bessen van de maretak. In sommige versies van het verhaal werken de goden samen om Balder weer tot leven te wekken. Als dank kuste Frigg hen onder de maretak. Hieruit zou de traditie van het kussen onder de maretak zijn ontstaan. De maretak werd hierdoor getransformeerd van een symbool van de dood naar een symbool van vrede, liefde en verzoening. Er mochten geen wapens worden gedragen onder een boom waarin maretak groeit.
Voor de Kelten en Germanen was de maretak een heilige plant met magische krachten vooral als de plant in een eik groeide. De Romeinse militair en geschiedschrijver Plinius de Oudere schreef in de eerste eeuw na Christus over de gebruiken van Keltische druïden bij het vinden van een dergelijke maretak. De struik werd in de zesde nacht na nieuwe maan volgend op de zonnewende geoogst. Hij werd losgesneden met een gouden sikkel en opgevangen in een witte doek want hij mocht de grond niet raken. Daarna werden twee witte stieren geofferd. De maretak werd gebruikt om een elixer te bereiden. Maretak stond voor vruchtbaarheid, liefde, vrede, genezing en bescherming.
Maretak is dan ook het essentiële bestanddeel voor de toverdrank in de strips van Asterix en Obelix. Deze versterkende toverdrank, gebrouwen door de druïde Panoramix maakt de Galliërs onoverwinnelijk.
Heksenplant. De maretak is in veel culturen omgeven door mysterie en magie. Zijn groei tussen hemel en aarde; altijd groen dus symbool van eeuwig leven; zowel geneesmiddel als giftig; zijn rol bij rituelen en volksgebruiken maakt hem een typische heksenplant. Maretak is in dit geval een “afweerplant”. Het woord “mare” verwijst naar heksen, spoken en nachtmerries. Takjes mistletoe werden boven (stal)deuren gehangen om het kwaad te weren.
Giftig en medicijn. De besjes van de maretak maar vooral de takken en blaadjes zijn giftig. Vergiftigingsverschijnselen zijn misselijkheid; diarree; onregelmatige hartslag en neurologische symptomen als wazig zien; hallucinaties en in ernstige gevallen een epileptische aanval. De stap van gif naar medicijn is niet groot. In de 20ste eeuw is vooral vanuit antroposofische hoek onderzoek gedaan naar toepassing van maretak extract tegen kanker. Ook nu wordt daar onderzoek naar gedaan maar de uitkomst is (nog) onzeker. Wel is bewezen dat maretak helpt bij ondersteuning van het immuunsysteem; hoge bloeddruk; diabetes; het werkt ontstekingsremmend, anti viraal en anti bacterieel. Medicijn van maretak wordt als thee gedronken of toegediend in injecteerbare vorm.
Sedert de tranen en de kussen van de godin Frigg is de mistletoe een plant van liefde en vrede. Het kussen onder de mistletoe met Kerstmis is vooral een traditie geworden in Angelsaksische landen in de Victoriaanse tijd in de 19de eeuw. Gedragsregels waren in die tijd nogal nauwgezet en het was onmogelijk om zomaar een meisje te kussen. De mistletoe bracht hierbij uitkomst. Een kus onder de mistletoe kon niet geweigerd worden en bracht nog geluk ook. Voor iedere gegeven kus moest wel een besje geplukt worden. Als de bessen op waren dan was het afgelopen met het kussen.
Liesbeth Benneheij
Geraadpleegde of interessante sites:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Maretak
https://www.floravannederland.nl/planten/maretak
https://www.verspreidingsatlas.nl/1391
https://www.stemderbomen.nl/pages/mainpages/Maretak.htm
https://www.wilde-planten.nl/maretak.htm
https://plantaardigheden.nl/plant/beschr/gonnve/maretak.htm
https://wiccanrede.org/2025/04/maretakken-en-heksenbezems/
https://kunst-en-cultuur.infonu.nl/mythologie/28489-maretak-een-tegendraadse-plant.html
https://dnua.natuurlijkwelzijn.org/index.php/artikelen/de-maretak
https://www.ebsco.com/research-starters/health-and-medicine/mistletoes-therapeutic-uses
Foto: Hennie van Elderen